خط میخی: نخستین گام‌های نگارش در تمدن بین‌النهرین

خط میخی، یکی از قدیمی‌ترین شیوه‌های نگارش، حدود 3000 سال پیش از میلاد در شهر اوروک واقع در بین‌النهرین، از خط Proto-Cuneiform تکامل یافت. نام "میخی" از زبان لاتین گرفته شده و به معنای "شکل گوه" است، اگرچه نام اصلی این خط برای کاربرانش ناشناخته مانده است. خط میخی یک خط هجایی است، به این معنی که هر علامت نشان‌دهنده یک هجا یا صدا در زبان‌های مختلف بین‌النهرین است.

بر اساس تصاویر حکاکی شده در سنگ‌نگاره‌های آشوری نو، نمادهای مثلثی خط میخی با استفاده از قلم‌های گوه شکلی ساخته می‌شدند. این قلم‌ها از نی‌های غول‌پیکر (Arundo donax)، که به وفور در بین‌النهرین یافت می‌شد، استخوان یا فلز ساخته می‌شدند. کاتب میخی، قلم را بین انگشت شست و سایر انگشتان خود نگه می‌داشت و انتهای گوه شکل آن را بر روی لوح‌های گلی نرم که در دست دیگرش بود، فشار می‌داد. این لوح‌ها سپس پخته می‌شدند، گاهی به طور عمدی و گاهی تصادفی. خوشبختانه برای محققان، بسیاری از لوح‌های میخی برای ماندگاری در تاریخ ساخته نشده بودند. خط میخی برای ثبت رویدادهای مهم تاریخی گاهی بر روی سنگ نیز حک می‌شد.

رمزگشایی خط میخی: سفری پر فراز و نشیب

برای قرن‌ها، رمزگشایی خط میخی معمایی پیچیده بود که ذهن بسیاری از محققان را به خود مشغول کرده بود. سرانجام، در قرن‌های 18 و 19 میلادی، چند پیشرفت مهم، راه را برای رمزگشایی نهایی این خط باستانی هموار کرد.

1. کاوش‌های پادشاهی دانمارک: فردریک پنجم، پادشاه دانمارک (1746-1766)، گروهی شش نفره را به دنیای عرب فرستاد تا به پرسش‌های علمی و تاریخ طبیعی پاسخ دهند و با آداب و رسوم آن سرزمین آشنا شوند. از این گروه که شامل یک تاریخ‌دان طبیعی، یک زبان‌شناس، یک پزشک، یک نقاش، یک نقشه‌نگار و یک خدمتکار بود، تنها کارستن نیبور [1733-1815]، نقشه‌نگار، زنده بازگشت. نیبور در کتاب خود با عنوان "سفر در عربستان"، که در سال 1792 منتشر شد، به شرح بازدید خود از تخت جمشید پرداخت و در آنجا نسخه‌هایی از کتیبه‌های میخی را تهیه کرد.
2. تلاش‌های گئورگ گروتفند: پس از او، زبان‌شناس آلمانی، گئورگ گروتفند [1775-1853]، به صحنه آمد. او موفق به رمزگشایی خط میخی فارسی باستان شد، اما ادعای ترجمه آن را نکرد. در همین دوره، ادوارد هینکس [1792-1866]، روحانی ایرلندی-انگلیسی، نیز بر روی ترجمه‌ها کار می‌کرد.
3. نقش کلیدی هنری راولینسون: مهم‌ترین گام زمانی برداشته شد که هنری کرزویک راولینسون [1810-1895] از صخره آهکی شیب‌دار بالای جاده سلطنتی هخامنشیان در ایران بالا رفت تا از کتیبه بیستون نسخه‌برداری کند. این کتیبه به دستور داریوش اول، پادشاه هخامنشی (522-486 پیش از میلاد)، به سه زبان مختلف (اکدی، ایلامی و فارسی باستان) نوشته شده بود. از آنجا که خط فارسی باستان قبلاً رمزگشایی شده بود، راولینسون توانست به کمک آن، زبان‌های دیگر را نیز ترجمه کند.
4. تکمیل پازل با همکاری هینکس و راولینسون: در نهایت، هینکس و راولینسون بر روی سند مهم دیگری از خط میخی، به نام ابلیسک سیاه، یک نقش برجسته آهکی سیاه رنگ متعلق به دوره آشوری نو از نمرود (محل نگهداری کنونی: موزه بریتانیا)، کار کردند. این ابلیسک به شرح اقدامات و فتوحات نظامی شلمنسر سوم (858-824 پیش از میلاد) می‌پردازد. در پایان دهه 1850 میلادی، این محققان با همکاری یکدیگر توانستند خط میخی را بخوانند.

ویژگی‌های بصری و ساختار خط میخی

خط میخی، به عنوان زبانی باستانی، فاقد قواعد سخت‌گیرانه‌ای است که در زبان‌های مدرن امروزی شاهد آن هستیم. موقعیت و جایگاه حروف و اعداد منفرد در خط میخی متغیر است: نویسه‌ها می‌توانند در جهات مختلف در اطراف خطوط و جداکننده‌ها قرار گیرند. خطوط متن می‌توانند افقی یا عمودی، موازی، عمود یا مورب باشند؛ نوشتن می‌تواند از چپ به راست یا از راست به چپ آغاز شود. بسته به مهارت و ثبات دست کاتب، شکل گوه‌ها می‌تواند کوچک یا کشیده، مورب یا راست باشد.

هر نماد در خط میخی می‌تواند نشان‌دهنده یک صدا یا یک هجا باشد. به عنوان مثال، به گفته ویندفور، 30 نماد مرتبط با واژگان اوگاریتی وجود دارد که از 1 تا 7 شکل گوه تشکیل شده‌اند، در حالی که فارسی باستان دارای 36 علامت صوتی بود که با 1 تا 5 گوه ساخته می‌شدند. زبان بابلی از بیش از 500 نماد میخی استفاده می‌کرد.

کاربردهای خط میخی در تمدن‌های باستانی

خط میخی که در ابتدا برای برقراری ارتباط به زبان سومری ابداع شده بود، به سرعت به ابزاری کارآمد برای مردم بین‌النهرین تبدیل شد. تا سال 2000 پیش از میلاد، این خط برای نگارش زبان‌های دیگری مانند اکدی، هوری، ایلامی و اورارتویی نیز به کار می‌رفت. با گذشت زمان، خط الفبایی اکدی جایگزین خط میخی شد؛ آخرین نمونه شناخته‌شده از استفاده از خط میخی به قرن اول میلادی بازمی‌گردد.

خط میخی توسط کاتبان گمنام دربار و معابد نوشته می‌شد. این کاتبان در سومری باستان به عنوان "دوبسار" و در اکدی به عنوان "اومبیساگ" یا "توپسارو" (به معنای "نویسنده لوح") شناخته می‌شدند. اگرچه اولین کاربرد این خط برای اهداف حسابداری بود، اما از آن برای ثبت رویدادهای تاریخی مانند کتیبه بیستون، اسناد حقوقی از جمله قانون حمورابی و اشعار حماسی مانند حماسه گیلگمش نیز استفاده می‌شد.

علاوه بر این، خط میخی در نگارش اسناد اداری، حسابداری، ریاضیات، نجوم، طالع‌بینی، پزشکی، غیب‌گویی و متون ادبی از جمله اسطوره‌شناسی، مذهب، ضرب‌المثل‌ها و ادبیات عامیانه نیز کاربرد داشت.