منس: افسانه یا واقعیت؟ داستان نخستین فرعون مصر متحد
مصر باستان، تمدنی شگفتانگیز و دیرپا، قرنها قبل از ظهور تمدنهای یونانی و رومی شکل گرفت. پرسشی که همواره ذهن تاریخدانان را به خود مشغول کرده این است: چه کسی برای نخستین بار مصر علیا و سفلی را متحد کرد و عنوان فرعون را به دست آورد؟
بر اساس نوشتههای مانتو، تاریخنگار مصری که در قرن چهارم پیش از میلاد میزیست، منس (Menes) بنیانگذار پادشاهی متحد مصر بود. او توانست مصر علیا و سفلی را تحت لوای یک حکومت واحد درآورد. با این حال، هویت دقیق این فرعون مرموز همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد.
نکات کلیدی درباره فرعون منس:
- باور بر این است که منس، حدود 3150 سال قبل از میلاد، مصر علیا و سفلی را متحد کرد و به عنوان اولین فرعون شناخته شد.
- باستانشناسان معتقدند که ممکن است منس در واقع همان نارمر یا آها باشد. هر دوی این شخصیتها به دلیل نقششان در اتحاد مصر مشهور هستند.
- منس میتواند نمادی از چندین پادشاه باشد که به خاطر شکلدهی به تمدن متحد مصر و آداب و رسوم آن در حافظه تاریخی ماندگار شدهاند.
آیا نارمر یا آها نخستین فرعون بودند؟
در اسناد باستانشناسی، نامی از منس به چشم نمیخورد. به همین دلیل، باستانشناسان مطمئن نیستند که آیا باید منس را با نارمر یا آها، اولین و دومین پادشاهان سلسله اول، یکی دانست یا خیر. هر دوی این فرمانروایان، در مقاطع مختلف و توسط منابع گوناگون، به عنوان متحد کننده مصر شناخته میشوند.
شواهد باستانشناسی از هر دو احتمال پشتیبانی میکنند. لوح نارمر که در هیراکنپولیس کشف شده، در یک طرف شاه نارمر را در حالی نشان میدهد که تاج مصر علیا (تاج سفید مخروطی شکل Hedjet) را بر سر دارد و در طرف دیگر، تاج مصر سفلی (تاج قرمز کاسهای شکل Deshret) را پوشیده است. از طرفی، لوح عاجی که در نقاده یافت شده، هر دو نام "آها" و "من" (منس) را در خود جای داده است.
اثر مهری که در امالقاب کشف شده، نام شش فرمانروای اول سلسله اول را به ترتیب نارمر، آها، جر، جت، دن و [ملکه] مرنیث فهرست میکند. این مسئله نشان میدهد که ممکن است نارمر و آها پدر و پسر بوده باشند. جالب اینجاست که نام منس در هیچ یک از این اسناد اولیه دیده نمیشود.
«کسی که پایدار میماند»
تا سال 500 پیش از میلاد، منس به عنوان کسی یاد میشد که تاج و تخت مصر را مستقیماً از خدای هوروس دریافت کرده است. به این ترتیب، او جایگاه یک چهره بنیانگذار را به خود اختصاص میدهد، درست مانند رموس و رومولوس برای رومیان باستان.
باستانشناسان بر این باورند که احتمالاً اتحاد مصر علیا و سفلی در طول سلطنت چندین پادشاه از سلسله اول رخ داده است و افسانه منس، شاید، در تاریخ بعدی برای نمایش مشارکت آنها ایجاد شده است. نام «منس» به معنای «کسی که پایدار میماند» است و ممکن است برای اشاره به تمام پادشاهان دوران پیشدودمانی به کار رفته باشد که اتحاد را به واقعیت تبدیل کردند.
منابع دیگر
هرودوت، تاریخنگار یونانی در قرن پنجم پیش از میلاد، از نخستین پادشاه مصر متحد با نام مین یاد میکند و مدعی است که او مسئول زهکشی دشت ممفیس و بنیانگذاری پایتخت مصر در آنجا بوده است. به سادگی میتوان مین و منس را یک شخصیت دانست.
علاوه بر این، به منس نسبت داده شده که پرستش خدایان و آیین قربانی را به مصر معرفی کرده است، دو ویژگی بارز تمدن آن. پلینیوس، نویسنده رومی، نیز ابداع خط را به منس نسبت میدهد. دستاوردهای او دوران تجملات سلطنتی را برای جامعه مصر به ارمغان آورد و او به همین دلیل در دوران اصلاحطلبانی مانند تکنخت در قرن هشتم پیش از میلاد مورد انتقاد قرار گرفت.
