بزها: تاریخچه اهلی شدن، خاستگاه و نژادهای گوناگون (راهنمای جامع)
بزها (Capra hircus) از نخستین حیواناتی بودند که توسط انسان اهلی شدند. نیای وحشی آنها، بز کوهی بزوآر (Capra aegagrus)، در مناطق غربی آسیا زندگی میکرد. این بزهای کوهی بومی دامنههای جنوبی رشتهکوههای زاگرس و توروس در کشورهای ایران، عراق و ترکیه هستند.
شواهد نشان میدهد که بزها به تدریج در سراسر جهان گسترش یافتند و نقش مهمی در پیشرفت فناوری کشاورزی در دوره نوسنگی ایفا کردند. امروزه، بیش از 300 نژاد مختلف از بزها در سراسر جهان وجود دارد که در تمامی قارهها به جز قطب جنوب زندگی میکنند.
بزها به طرز شگفتانگیزی با محیطهای مختلف سازگار شدهاند؛ از سکونتگاههای انسانی و جنگلهای بارانی گرمسیری گرفته تا بیابانهای گرم و خشک و ارتفاعات سرد و کماکسیژن. این تنوع گسترده، تاریخچه اهلی شدن بزها را تا پیش از توسعه تحقیقات DNA کمی مبهم کرده بود.
نکات کلیدی
- بزها از نخستین حیواناتی بودند که بیش از 10 هزار سال پیش اهلی شدند.
- اهلیسازی بزها در مناطقی مانند ترکیه، ایران و عراق به منظور استفاده از شیر، گوشت و مواد اولیه آنها صورت گرفت.
- تحقیقات نشان میدهد که بزها به دلیل سازگاری با محیطهای مختلف و کاربردهای متنوع، در سراسر جهان گسترش یافتند.
خاستگاه بزها: از کجا شروع شد؟
حدود 10 تا 11 هزار سال پیش، کشاورزان عصر نوسنگی در مناطق خاورمیانه و غرب آسیا شروع به نگهداری گلههای کوچکی از بزهای کوهی کردند. هدف از این کار، بهرهبرداری از شیر و گوشت، استفاده از کود حیوانی به عنوان سوخت و استفاده از مو، استخوان، پوست و تاندون برای تهیه لباس و مصالح ساختمانی بود.
بزهای اهلی از نظر باستانشناسی با این ویژگیها شناسایی میشوند:
- حضور و فراوانی آنها در مناطقی فراتر از غرب آسیا
- تغییرات محسوس در اندازه و شکل بدن (مورفولوژی) آنها
- تفاوت در ویژگیهای جمعیتی آنها با گروههای وحشی
- شواهد ایزوتوپی مبنی بر وابستگی آنها به خوراک دائمی در طول سال
دادههای باستانشناسی نشان میدهند که دو منطقه مجزا برای اهلیسازی بزها وجود دارد: دره رود فرات در نوالی چوری، ترکیه (11000 سال پیش) و کوههای زاگرس در گنج دره، ایران (10000 سال پیش). باستانشناسان همچنین حوضه رود سند در پاکستان (مهرگره، 9000 سال پیش)، آناتولی مرکزی، شام جنوبی و چین را به عنوان مکانهای احتمالی اهلیسازی پیشنهاد کردهاند.
تبارشناسی بزها: تنوع ژنتیکی و ریشههای مختلف
مطالعات بر روی توالیهای DNA میتوکندریایی نشان میدهد که امروزه چهار تبار متمایز از بزها وجود دارد. این موضوع میتواند به این معنی باشد که یا چهار رویداد اهلیسازی جداگانه رخ داده است، یا اینکه تنوع ژنتیکی گستردهای از ابتدا در بز کوهی بزوآر وجود داشته است.
مطالعات تکمیلی نشان میدهند که تنوع ژنی فوقالعاده در بزهای امروزی ناشی از یک یا چند رویداد اهلیسازی در مناطق کوههای زاگرس و توروس و شام جنوبی بوده است که به دنبال آن آمیزش بین نژادها و تکامل مداوم در سایر مناطق رخ داده است.
مطالعهای بر روی فراوانی هاپلوتیپهای ژنتیکی (بستههای تنوع ژنی) در بزها نشان میدهد که ممکن است یک رویداد اهلیسازی در آسیای جنوب شرقی نیز وجود داشته باشد. همچنین این احتمال وجود دارد که در طی انتقال بزها به آسیای جنوب شرقی از طریق منطقه استپی آسیای مرکزی، گروههای بز با تنگناهای ژنتیکی شدیدی مواجه شدهاند که منجر به کاهش تنوع ژنتیکی در آنها شده است.
فرآیندهای اهلیسازی بز: شواهدی از مدیریت تغذیه
محققان ایزوتوپهای پایدار موجود در استخوانهای بز و آهو را از دو منطقه در دو طرف دریای مرده در اسرائیل بررسی کردند: ابوغوش (محوطه نوسنگی پیش از سفال ب میانی) و باسطه (محوطه نوسنگی پیش از سفال ب متاخر). نتایج نشان داد که آهوها (به عنوان گروه کنترل) که توسط ساکنان این دو منطقه مصرف میشدند، رژیم غذایی ثابتی بر پایه گیاهان وحشی داشتند. اما بزهای منطقه باسطه که در دوره متاخرتر زندگی میکردند، رژیم غذایی به طور قابل توجهی متفاوت از بزهای منطقه ابوغوش داشتند.
تفاوت اصلی در ایزوتوپهای پایدار اکسیژن و نیتروژن بزها نشان میدهد که بزهای باسطه به گیاهانی دسترسی داشتند که از محیطهای مرطوبتری نسبت به محل زندگیشان به دست میآمدند. این امر احتمالاً ناشی از این بوده است که بزها در بخشی از سال به مناطق مرطوبتر هدایت میشدند، یا اینکه خوراک آنها از این مناطق تهیه میشد. این یافتهها نشان میدهد که انسانها از حدود 9950 سال پیش، بزها را مدیریت میکردند؛ یا با کوچاندن آنها از چراگاهی به چراگاه دیگر، یا با تغذیه دستی آنها، یا با هر دو روش. این مدیریت بخشی از فرآیندی بوده است که حتی زودتر آغاز شده، احتمالاً در دوره نوسنگی پیش از سفال ب (حدود 10450 تا 10050 سال پیش) و همزمان با تکیه بر گیاهان کشت شده.
محوطههای باستانشناسی مهم مرتبط با اهلیسازی بز
محوطههای باستانشناسی مهمی که شواهدی از فرآیند اولیه اهلیسازی بز در آنها یافت شده است عبارتند از: چایاُنو، ترکیه (10450 تا 9950 سال پیش)، تل ابوهریره، سوریه (9950 تا 9350 سال پیش)، اریحا، اسرائیل (9450 سال پیش) و عین غزال، اردن (9550 تا 9450 سال پیش).
